स्वस्थानी भ्रम र यथार्थ

काठमाडौँ , चिरन्जिवी भट्टराई । पछिल्लो चरणमा मानिसहरूले सबैभन्दा बढी बहस गरेको विषय भनेको स्वस्थानी व्रतकथा पुरुषवादी भयो अथवा महिलाविरोधी भयोभन्ने नै हो । यस्तो अभिव्यक्ति अलिबढी भावावेगमा आएको जस्तो लाग्छ । त्यतिबेलाको समाजभन्दा आजको समाज अझ बढीमहिलाविरोधी देखिएको छ । स्वस्थानी कथामा शिवले तीनवटा बिहे गर्दा पनि दाइजो लिएको वा दाइजोको कारण पत्नीलाई हिंसागरिएको देखिँदैन, बरु आजको समाज यसबाट अछुतो छैन ।

शिव र पार्वतीको माया आजका मानिसको लागि अनुकरणीय सावित भएको छ । त्यस बेला पनि पत्नीलाई अंकमाल गर्ने र काखमाराख्ने गरेको कुराको चर्चाले आजका गृहस्थीलाई पति/पत्नीको सम्बन्ध कस्तो हुनुपर्छ भन्ने ज्ञान दिएको छ । पत्नीबिनाको घर गृहस्थी सहज रूपमा चल्न सक्दैन । घर गृहस्थीमा पति/पत्नीको सरसल्लाह हुनु जरुरी छ भन्ने प्रशस्त उदाहरण देख्न सकिन्छ । शिव र सतीदेवीको पासा खेलाइ, दक्ष प्रजापति र विरणीको यज्ञ गर्ने बेलाको सरसल्लाह दुःखी दरिद्रलाई स्वस्थानीको व्रतविधि सिकाउनुपर्छभनी पार्वतीले शिवसँग गरेको सल्लाह आदि यसका बलिया उदाहरण हुन् ।

पत्नीको मृत्युको शोकमा मृत शरीरलाई बोकी शरीर गलेर नसक्किए सम्म बोकेर हिँड्ने शिव कदापि महिलाविरोधी हुन सक्दैनन् । पत्नीको मृत्युशोकमा अनेक ठाउँ बेहोसी झैं भौंतारिने शिवको कथा पढेकाले स्वस्थानी महिलाविरोधी छ भनी व्याख्या गर्नु हिन्दु धर्म रसंस्कृति नबुझ्नु हो । कृतिमा कति कुरा महिला र पुरुष दुवैलाई सचेत गराउनको लागि प्रस्तुत गरिएको छ, जुन आजको उग्रस्वतन्त्रता भन्दा अलि माथि उठेर नैतिकताको पाठ सिकाउने खालको छ ।

श्रीस्वस्थानीमा नैतिकता, अनुशासन, जिम्मेवारीको पाठ सिकाइएको छ । सुमेरु पर्वत घुम्न छोडेर आफ्नै मातापिताको परिक्रमा गर्नुगणेशको बाबु आमाप्रतिको श्रद्धाभाव हो । गर्भमै छँदा बेपत्ता भएका आफ्ना पिताको खोजीमा जाने नवराजले पूर्वजप्रतिको कर्तव्य पूरागरेका छन् । बाबुआमाको सम्मानभन्दा ठूलो धर्म संसारमा अरू कुनै छैन भन्ने नैतिक आदर्श यस कृतिले दिएको छ । पति/पत्नी एकअर्कामा समर्पित हुनुपर्छ भन्ने कुरा कथामा विभिन्न ठाउँमा आएको छ । किरातीको रूप लिएर शिवले पत्नी म प्रति कति समर्पित छिन्भन्ने परीक्षा लिएका छन् भने पार्वतीले पनि किरातिनी भएर त्यही काम गरेकी छिन् ।

छोरो राजा र बुहारी रानी भएपछि गोमाले राजपाटको सम्पूर्ण जिम्मा बुहारीलाई लगाउँदै ढुकुटीको साँचोसमेत सुम्पेको र आफू अभिभावकको रूपमा रहेको देखाइएबाट स्वस्थानी व्रतकथाले युवा वर्गलाई शक्ति हस्तान्तरण गर्नुपर्ने सन्देश दिएको छ ।

गल्ती गर्ने पुरुष पनि दण्डित भएका छन् । वृन्दाको पतिव्रता धर्म नष्ट गर्न गएका विष्णु कोठामा थुनिन बाध्य हुनु तथा वृन्दाको श्राप लाग्नुदण्ड हो । पार्वतीलाई छल्न जाँदा जालन्धर मारिनु पनि दण्डै नै हो । विष्णु जस्ता भगवान्ले पनि गल्ती गर्दा दण्डित हुनुपरेको कथा यहाँ देखाइएको छ, त्यसैले पनि यो कृति महिलाविरोधी छ भन्न सकिँदैन । सात वर्षकी गोमालाई सत्तरी वर्षको उमेरमा विवाह गर्ने शिवशर्मापरदेशमा मर्न पर्नु पनि एक किसिमको सजाय नै हो ।

नवराजले गरेको राज्य व्यवस्थाबाट आजका राजनीतिज्ञले राज्यसञ्चालन गर्न सिक्नुपर्ने देखिन्छ । छोरो राजा र बुहारी रानी भएपछिगोमाले राजपाटको सम्पूर्ण जिम्मा बुहारीलाई लगाउँदै ढुकुटीको साँचोसमेत सुम्पेको र आफू अभिभावकको रूपमा रहेको देखाइएबाटस्वस्थानी व्रतकथाले युवा वर्गलाई शक्ति हस्तान्तरण गर्नुपर्ने सन्देश दिएको छ । राज्य सञ्चालक भएपछि उच्च वर्गदेखि निम्नवर्गसम्मका जनतालाई समान किसिमले न्याय दिनुपर्छ भन्ने आजका राजनीतिज्ञले सिक्नुपर्नेछ । पौष शुक्ल चतुर्दशीको दिन हातगोडाका नङ काटी स्नान गरी शुद्ध बस्त्र पहिरिएर यसको शुरुवात् हुन्छ । बिहान माघ स्नान गरी नित्य मध्याह्नकालमा महादेवको पूजागरिन्छ । बेलुकी स्कन्द पुराणको केदार खण्डअन्तर्गत माघ माहात्म्यको कुमार अगस्त्यबीच संवाद भएको स्वस्थानी व्रत कथा सुन्नेसुनाउने परम्परा छ ।

काठमाडौंको साँखुस्थित शाली नदी, पशुपति गौरीघाट गुह्येश्वरी, सतिदेवीका अङ्ग पतन भएका विभिन्न धार्मिकस्थल तथा महादेवमन्दिरमा श्रद्धालुहरूको घुइँचो लाग्ने गर्दछ । ती स्थानहरूमा व्रतको अबधिभर मेला पनि लाग्ने गर्दछ । नेपालमा धेरै श्रद्घा र विश्वासकासाथ विशेषतः महिलाहरूले गर्ने व्रत मध्येको एक श्री स्वस्थानी माताको व्रत हो । यो व्रतको भारत लगायत अन्य हिन्दु बहुल राष्ट्रमात्यत्यी धैरै लोकप्रिय नभए पनि नेपालमा भने धेरै लोकप्रिय छ । तराईको छट पूजा र पहाडको श्री स्वस्थानी व्रत नेपालको संस्कृतिकोएक अङ्ग हो । श्री स्वस्थानी माताको व्रतकथामा उल्लेख गरिएकी साली नदी र श्लेशमान्तक वन हाम्रै देश नैपालको काठमाण्डौमा छन्। यो व्रतकथामा उल्लेखित विषय बस्तु र घटना पनि नैपाल कै सेरोफेरोमा घटेको थियो भनी स्कन्द पुराणमा उल्लेख छ । सत्य युगमा योव्रत सर्व प्रथम हिमालय पुत्रि पार्वती ले श्री महादेव लाई पति पाँऊ भनि गर्नु भएको थियो ।

प्रतेक वर्ष पौषशुक्ल पूर्णिमाका दिन देखी यस व्रतको सुरुवात हुन्छ । पूर्णिमाको अघिल्लो दिन अर्थात चतुर्दशीको दिन देखी नै दुबै हातखुट्टाका नङ्हरू काटी, पवित्र भएर हविष्य ९ दुध दहि, जौं, गौं चामल, तिल घ्यू, सख्खर इत्यादी सात्वीक पदार्थहरू ० भोजन ग्रहण गरीश्री स्वस्थानी माताको स्थापना–पूजा गर्ने ठाउँ को सरसफाई लिपपोत इत्यादी गर्नु पर्दछ । व्रत गर्नेले त्यसै दिन देखी व्रत नसकिदा सम्मपलङ् र खाटको पनि त्याग गरी भूमिमा शयन गर्नु पर्दछ । एकछाक मात्र सात्विक भोजन ग्रहण गर्नु पर्दछ । व्रत नसकिदा सम्म ब्रतालुपुरुष भए रौं काट्न पनि हुदैन । त्यसै दिन देखी एक महिना सम्म कसैसँग झगडा नगर्नु, दुर्वचन नबोल्नु, झुटो नबोल्नु क्रोध नगर्नु, कसै प्रतिदुर्भाव नराख्नु, चोरी नगर्नु , ब्रह्मचर्य को पालन गर्नु, शुद्घ धोएका बस्त्रहरू मात्रै लगाउनु, शौच गए पछि जलको प्रयोगले सफाई गर्नु, सात्विक भाव मात्र हृदयमा राख्नु व्रतका अनिबार्य नियमहरू हुन् ।

पूर्णीमाका दिन बिहानै उठी नदिमा स्नान ९नदि नभए घरैमा० गरी शुद्घवस्त्र पहिरिएर पाएसम्म कुशको आसन नपाएमा ऊनको त्यो पनि नपाए कम्मलको आसनमा बसेर नित्य कर्म गरिसके पछि पूजा गर्नेस्थानमा तामाको लोटामा पञ्चगब्य गोबर, गोमुत्र, दुध, दहि र घ्यू० का साथै तिल, सर्सी र जौ हाली वेद मन्त्रले अभिमन्त्रित गरी अभिशेक बनाई अपवित्रः पवित्रो वा भन्ने मन्त्रले सम्पूर्ण पूजा सामग्री र आफूमाथि छर्कनु पर्दछ । त्यसपछी त्यसै अभिशेकबाट ‘ मैले आज सम्ममन, वचन र कर्मले जानेर वा नजानेर गरेका सम्पूर्ण पाप नाश भई मलाई यस लोकमा सुख–सम्पत्ती र अर्को लोकमा शिव लोक प्राप्तिहोस् भन्ने कामना सहित एक महिना सम्म श्रीस्वस्थानी माताको नियम अनुसार व्रत बस्नेछु ’ भनी संकल्प गरी व्रतको सुरुवात गर्नु पर्दछ ।त्यसपछी आफूले विगतमा खाएका हुन सक्ने अभक्ष पदार्थको प्रायश्चित स्वरुप गोदान, ९गाई० असम्भव भए गोबरमा यथासक्य भेटी वासुवर्ण राखी गोदान गर्नु पर्दछ । गोदान कृत्य पछि मात्रै दिप गणेश र कलशको पूजा आरम्भ गर्नु पर्दछ । दिप गणेश र कलशको पूजासम्पन्न भैसके पछि एउटा तामाको थालीमा रक्त चन्दनले अष्टदल कमल बनाई कमलको बिचमा श्री स्वस्थानी माताको सुनको प्रतिमास्थापना गर्नु पर्दछ । सुन नभए यथासक्य भेटी राखी श्री स्वस्थानी माताको स्थापना गर्नु पर्दछ ।

श्री स्वस्थानी माता आफ्ना चार हातमाक्रमैसँग त्रिशुल, तरवार, चक्र र कमल धारण गरेकी हुन्छन् । यिन्को पग्लिएको सुनको जस्तै पहेलो वर्ण छ । विविध आभूषण हरूलेसोभायमान श्री स्वस्थानी माता सिंहासनमा आरुढ भएकी हुन्छन् । यिनी आदिशक्ती स्वरुपा भएकीले आफ्ना भक्तजनहरूलाई मनलेचिताएको फल तुरन्तै दिने गर्दछिन् । अष्टदल कमलको वरिपरि क्रमशः वैष्णवी, ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, बाराही, इन्द्राणी, चामुण्डा रमहाकालीको स्थापना र पूजा गर्नु पर्दछ । प्रतेक दिन बिहान दिप गणेश र कलश को पूजा गर्नुका साथै माथी उल्लेख गरिएकाअष्टमात्रिका र श्री स्वस्थानी माताको पूजा आचमन, पाद्य, पंचामृत, चन्दन, धूप, दिप, नैबेद्य, बस्त्र, भेटी, सुपारी, सिन्दुर, अबिर, सौभाग्यद्रब्य , सेलरोटी, हलुवा इत्यादीले गर्नु पर्दछ । पूजा पछि दुबै हातमा फूललिई हात जोडी श्री स्वस्थानीमाताको निम्न मन्त्रले ध्यानगरी साष्टाङ्ग दण्डवत् गर्नु पर्दछस्–

सुवर्ण–वर्ण–दीप्ताभां त्रिनेत्रां कमलाननाम् ।
सिंहासन–समासीनां सर्वालंकार–भूषिताम् ।।
नीलोत्पल–धरां वामे , दक्षिणे वरदां शुभाम् ।
खड्ग–चर्मधरां चोध्र्वं वामदक्षिणयोः क्रमात ।।
चतुर्भुजां च मां वाऽपि पूजयेत् वृषकेतुनम् ।
एवं ध्यात्वा महादेवीं स्वस्थानीं जगदिश्वरीम् ।।
अर्थात स्( सुनको जस्तै दिब्य पित वर्ण भएकी, तीन नेत्र भएकी, कमल पुष्पझैं प्रसन्न मुख मण्डल भएकी, विविध आभुषण हरूलेशोभायमान भई सिंहासनमा विराजमान भएकी, खड् ,चर्म र नीलोत्पल धारण गरेकी, चारबाहु भएकी,यस्ती श्री स्वस्थानी माताको हृदयमाध्यान गर्दछु ।

मध्यान्न कालमा भगवान श्री महादेवको श्री स्वस्थानी माता संगै पूजा अर्चना गर्नू पर्दछ । पूजा पछि आफुले जुन कामना चिताएको हो त्योकामना पूर्णहोस् भनी श्री स्वस्थानी माता लाई अघ्र्य दिनु पर्दछ । साँझको पूजा पछि श्री स्वस्थानी माताको कथा बाचन गर्नु पर्दछ । कथासुन्ने श्रोता नभए पनि आफै कथा वाचन गर्ने र आफै सुन्ने गर्नु पर्दछ । कथावाचन आफुले गर्न नसके कुनै ब्राह्मण द्वारा वाचन गर्न लगाउने अथवा परिवारका अन्य कसैले वाचन गर्दा पनि हुन्छ । वाचन गर्नेले कुनै अभक्ष पदार्थ खाएको हुनु हुदैन । कथा सुन्न आफ्ना सबै छिमेकी, ईष्ट–मित्र, र बन्धु बान्धव लाई पनि डाक्नु पर्दछ । कथा आरम्भ गर्नु भन्दा पहिले र कथा भनिसके पछि धूप, दिप, फूल, चन्दन, अक्षता रभेटी चढाई पुस्तकको पनि पूजा गर्नु पर्दछ । कथा पछि आरती गर्नु पर्दछ । आरती पछि कथा सुन्ने जति सबैलाई प्रसाद दिई आफूले पनि ग्रहण गर्नुपर्दछ । यो प्रतिदिन को पूजाकार्य भयो ।

यस क्रमले जब माघ शुक्ल पूर्णिमाको दिन आउछ, तब नित्य भनिने कथा समाप्त गरी विशेष पूजाको लागि तामाको थालीमा ॐकारलेखी त्यसमा पवित्र बालुवाको शिवलिंङ्ग बनाई त्यही थालीको मध्यमा स्थापना गर्नु र श्री स्वस्थानी माता संगै मेरो पनि पूजा गर्नु भनिश्री महादेवबाट आज्ञा भएको छ । यो पूजामा सेलरोटी १०८, सुपारी कुड्का १०८, बेलीको फुल १०८, पान १०८, जनै १०८ अक्षता, १०८आरतीका बत्तीहरू,१०८ भेटी, जौं, तिल इत्यादी सबै पदार्थ १०८ चढाउनु पर्दछ । अन्य अप्राप्य फलफूल र नैबैद्यहरू यथाशक्ति चढाउनसकिन्छ । पूजा पछि १०८ परिक्रमा गरी दण्डवत् ढोग गर्नु पर्दछ । ब्रतप्रतिष्ठा पछि हे स्वस्थानी माता हजुरका कृपाले मेरो व्रत पूरा भयोभनि अघ्र्य दिई माथिका सबै १०८ प्रसादहरू मध्येबाट ८र८ वटा प्रसाद झिक्नु अथवा ९आठ रोटी, आठ अक्षता आठ पान, आठ कुड्कासुपारी र सगुन सहित० आफ्ना श्रीमान लाई दिनु, श्रीमान नभए आफ्ना छोरालाई दिनु , छोरा पनि नभए मित छोरालाई दिनु , मितछोरा पनिनभए मेरो अमुक कार्य पुरा होस् भनि नदिमा बगाई दिनु र सयरोटी आफुले फलाहार गरी प्रतिष्ठाको रात्रीमा जाग्रम बस्नु भन्ने कुरा श्रीस्वस्थानी व्रतकथामा उल्लेख गरिएको छ । यतिगरी सके पछि श्री स्वस्थानी माताको प्रसादले व्रतकर्ताको समस्त दुःख नासिईमनोकामना पूर्णहुनेछ भन्ने कुरा श्री स्वस्थानी व्रतकथामा उल्लेख गरीएको छ ।

आजको युगमा हाम्रो समाज घोर भौतिकता तर्फ अग्रसर भइरहेको छ । हाम्रा संस्कृति, रीति रिवाज र परम्परा सबै नासिदै गएका छन् । जताततै पाश्चात्य संस्कृतिको ब्यापक प्रभाव परेको छ । भीषण सांस्कृतिक हमला जस्तो भईरहेको छ । यस्तो अवस्थामा हामी सवैधर्मप्रेमी महानुभावहरूले आफ्नो संस्कृति जोगाइ राख्ने प्रयास गर्नु पर्दछ । आफ्ना संतति हरूलाई हाम्रा रीति–स्थिति पर्व, परम्परा, अनुशासन, र कर्तव्यको बोध गराउनु पर्दछ । यो श्री स्वस्थानी माताको व्रत कुनै अन्धविश्वासी कर्मकाण्ड होइन । यो प्रत्यक्ष वैज्ञानिकपनि हो । यसले प्रत्येक स्त्री–पुरुषलाई भित्रै देखि इमानदार, कर्तव्यनिष्ठ, निरपराधी र अनुशासित बनाउनमा प्रत्यक्ष फाइदा पुर्याएकैहुन्छ । १ महिना सम्म १ छाक मात्रै भोजन ग्रहण गर्नाले पेट भित्रका विभिन्न पुराना रोगहरू स्वतः ठिक हुन्छन् । यो बेला भोजन पचाउनप्रयोग हुने ऊर्जालाई फुर्सद मिल्नाले पेटभित्रका विभिन्न अवशिष्ट पदार्थलाई निस्कासित गर्ने र रोगग्रस्त अङ्गहरू लाई मर्मत गर्ने अवसरमिलेको हुन्छ भनी वैज्ञानिकहरूले स्वीकार गरेका छन् । उपवासको अवधिमा पेटभित्र वर्षौ देखि संचित भएको मल निस्काशन हुने हुँदापानी भने प्रसस्तै पिउनु पर्दछ भन्ने वैज्ञानिकहरूको धारणा छ । बढी पानी नपिए शरीरलाई हानी हुन सक्ने कुरा वैज्ञानिकहरू बताउछन् ।ईश्वर र धर्म प्रति खासै आस्था नराख्ने हाम्रो अहिलेको नयाँ पुस्ता घोर नास्तिक र अश्लील बन्दै गएको छ । संसारमा जति पाश्चात्यसंस्कृतिको अनुकरण र नास्तिकता हिन्दु धर्ममा मौलाएको छ, त्यति अन्य धर्ममा नभएको एक सर्वेक्षणले देखाएको छ । यस्तो अवस्थामाहामी सवै संस्कृति पे्रमी, धर्म प्रेमी र देश प्रेमी जनताहरूले आफ्नो धर्म र संस्कृति जोगाई राख्न आ–आफ्नो तर्फबाट समुचित कदमचालिएन भने निकट भविष्यमा हाम्रो संस्कृति र धर्म इतिहासमा मात्रै सीमित नरहला भनेर भन्न सकिन्न ।