बुद्धलाई नारामा होइन व्यवहारमा उतार्ने बुद्धत्व अभ्यासको आवश्यकता

वैशाख २२, काठमाडौँ । रमेश कण्डेल, जब जब गौतम बुद्धको बारेमा विभिन्न फोरममा बहस खडा हुन्छ, जब जब अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा कहिँ कतै कसैले बुद्धको बारेमा चर्चा गर्दा, चर्चा हुँदा र विषय राख्दा हामीलाई बुद्धप्रतिको आस्था, बुद्ध नेपाली भूमिमा जन्मिएको गौरवानुभूति र अपनत्वको बोध हुने गर्दछ । त्यसैले हामी तत्कालिन परिस्थितिमा गौतम बुद्धलाई हाम्रो देशको भूमिमा जम्मिएका हुन् भनेर प्रमाणित वा प्रसारित गर्नका लागि विभिन्न माध्यम प्रयोग गर्दछौँ र प्रचारप्रसारमा सक्रिय रहन्छौँ यो स्वाभाविक नै हो ।

हामीले गौतम बुद्ध नेपाली भूमि जन्मिएका हुन् भनेर प्रमाणित गरिरहँदा र भनिरहँदा करिब आजभन्दा २५६७ वर्ष अगाडि राजपरिवारमा जन्मेका सिद्धार्थ गौतमले जीवनका अनेकौँ प्रश्नको उत्तर खोजीका लागि आफ्नो जीवनको २९ वर्षको आयुमा वैराग्य, त्याग र समर्पणको मार्ग रोज्दै जीवनको वास्तविक मूल्य र अर्थ, शान्ति र मोक्षको मार्गलाई अनुशरण गर्ने दिशामा अग्रसर भए । जीवनका अनेकौँ प्रश्नको खोजीका लागि निरन्तर यात्रा गरिरहँदा, साधना र तपस्याको माध्यमबाट ज्ञानचक्षु खोल्दै गए र अन्ततः भारतको बोधगयामा पुगेर बुद्धत्व प्राप्त गरे, बुद्धत्व प्राप्ति पश्चात्य समग्र मानव कल्याणका लागि विभिन्न मार्ग, साधना पद्धति तथा ज्ञानको प्रवाहमा जीवन आहुति दिए र महापरिनिर्वाण प्राप्त गरे ।

नेपाली भूमिमा जन्मिएर विश्वलाई शान्तिको मार्ग र ज्ञानको ज्योति प्रदान गर्ने महामानवको रूपमा गौतमबुद्धप्रति गौरवबोध गरिहरहेका छौँ । वर्तमानमा विश्वका १० वटा देशले बुद्धधर्मलाई राष्ट्रधर्मका रूपमा मानिरहेका छन्, विश्वभर करिब ५० करोड मानिसले बुद्धको विचारलाई आत्मसात् गरिरहेको विषय बुद्ध भूमिका सम्पूर्णका लागि गौरवको विषय हो । तर हामीले बुद्धप्रति गौरवबोध गरिरहँदा बुद्धको विचारलाई यही भूमिमा स्थापित गर्न सक्यौँ कि सकेनौँ, बुद्धले दिएका उपदेश र वाणीको आधारमा हाम्रो आचरण र समाज व्यवस्था सिर्जना हुन सक्यो कि सकेन । हामी सबैले समीक्षा र चिन्तन गर्नु आवश्यक छ ।

बुद्धका शान्ति, अहिंसा, मानव कल्याणका विषयले हाम्रो राष्ट्रमा स्थान प्राप्त गर्न सके बुद्ध यो देशका समग्र नागरिक, राजनीतिक नेतृत्व, प्रशासक आदिका लागि आदर्शका रूपमा स्थापित हुन सके वा सकेनन्

बुद्धले भौतिक साधन छोडेर समाधीको मार्ग रोजे । साधनाबाट सिद्धिको मार्ग रोजे । त्याग र तपस्याबाट महापरिनिर्वाणको मार्ग रोजे । जब हामी बुद्धका विचार, ग्रन्थ र वाणीहरूलाई अध्ययन गर्दछौँ, पालना गर्ने प्रयास गर्दछौँ हामी पनि बुद्धको मार्गमा अगाडि बढ्न सक्दछौँ र बुद्धत्व प्राप्तिको मार्गमा हिँड्न सक्दछौँ, बुद्धले पनि सोही अपेक्षा गर्दै समग्र प्राणीको हित, कल्याण र दुःखमय जीवनमा शान्तिका लागि विभिन्न मार्ग र सिद्धान्तको अभ्यासका लागि आग्रह गरे । तर के बुद्धका ती उपदेश, पञ्चशीलका सिद्धान्त र अष्टाङ्गमार्गलाई अनुशरण गर्न सक्यौँ । हाम्रो व्यवहार, आहार विहार, आचरण, हाम्रो बोली, शिक्षापद्धति, समाज जीवन आदि सबैमा बुद्धको विचार स्थापित हुन सक्यो । बुद्धका शान्ति, अहिंसा, मानव कल्याणका विषयले हाम्रो राष्ट्रमा स्थान प्राप्त गर्न सके बुद्ध यो देशका समग्र नागरिक, राजनीतिक नेतृत्व, प्रशासक आदिका लागि आदर्शका रूपमा स्थापित हुन सके वा सकेनन् ? यस्ता अनेकौँ प्रश्नको जवाफ हामी सबैबाट सकेनौँ नै आउँदछ । तसर्थ बुद्ध पूर्णिमाको यो पावन दिनमा यस्ता अनेकौँ विषयका बारेमा समीक्षा गर्दै अगाडि बढ्ने पो हो कि ?

बुद्ध धर्मको मूलग्रन्थ त्रिपिटकमा पञ्चशीलको सिद्धान्तको बारेमा चर्चा गरिएको छ । पञ्चशीलमा भनिएको छ हिंसा नगर्नु, यस सिद्धान्तमा प्राणी हिंसालाई निशेष गरिएको छ, शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वलाई विशेष आग्रह गरिएको छ । तर के हामीले यो सिद्धान्तलाई हाम्रो व्यक्तिगत जीवन, सामाजिक जीवन होस या राष्ट्रिय जीवनमा लागू गर्न सक्यौँ ? पटक पटक देशले हिंसाको परिवेशलाई स्वीकार गर्न बाध्य भयो । देशमा क्रान्तिका नाममा हिंसा प्राथमिक विषय बरिरह्यो, शान्ति र सहअस्तित्वको मार्ग छोडेर, हत्या र हिंसाको मार्गमा देश फसिरह्यो जसको परिणाम आज हामीले भोगिरहेका छौँ । बुद्धले पञ्चशीलका सिद्धान्तको बारेमा भने, चोरी नगर्नु, व्यभिचार नगर्नु, झूटो नबोल्नु, मध्यपान नगर्नु, तर हामीले यसलाई व्यवहारमा उतार्नका लागि आम नागरिकलाई सचेत र आचरणयुक्त बनाउनका लागि आवश्यक कार्य गर्न सकेनौँ । जहाँ चोरी नगर्नु भन्ने शीलको कुरा गर्दा बढ्दो भ्रष्टाचारको सीमालाई हामीले नियन्त्रण गर्न सकिरहेका छैनौँ । समाजमा बढिरहेका व्यभिचारका घटनाहरू, दूव्र्यसनी र रक्सीको नसाले ग्रस्त हाम्रो समाजलाई हेरिरहँदा के हामी बुद्ध यही देशमा जन्मिएका हुन्छ भनेर गर्वका साथ भन्न सक्दछौँ ? हाम्रो नैतिकता र इमानले हामीलाई बुद्धको नाममात्र जप्न भनिरहेको छ कि उनले सिकाएका मार्ग र व्यवहारलाई अनुशरण गर्नका लागि आग्रह पनि गरिरहेको छ ।

बुद्धले मावन जीवनका चार आर्य सत्यको बारेमा बताए जसमा उनले भन्दछन्, १) दुःख अर्थात संसारमा दुःख छ, २) दुःखको कारण छ, ३) निरोध ः दुःखको निवारण छ, ४) मार्ग ः दुःख निवारणका लागि अष्टाङ्गिक मार्ग छ । उनले दुःखसँगै दुःखको कारण र निवारण पनि बताएका छन्, दुःख निवारणका लागि विशेष गरेर अष्टाङ्गिक मार्गको पालनमा बुद्धले विशेष आग्रह गर्नुभएको छ ।

सम्यक दृष्टि ः चार आर्य सत्यमा विश्वास गर्नु, जुन आर्यसत्यको बारेमा माथि भनिएको छ ।
सम्यक संकल्प ः सदैव मानसिक एवं नैतिक विकासका लागि प्रतिज्ञा गर्नु, प्रतिबद्ध रहनु ।
सम्यक वाक ः जीवनमा कहिल्यै पनि हानिकारक कुरा र झुटो नबोल्नु ।
सम्यक कर्म ः जीवनमा कुनै पनि हानिकारक कर्म नगर्नु ।
सम्यक जीविका ः कुनै पनि स्पष्टतस् या अस्पष्टतस् हानिकारक व्यापार वा पेशा नगर्नु
सम्यक व्यायाम ः स्वयंमा सदैव सुधारको प्रयास गरिरहनु, निरन्तर अभ्यास गरिरहनु
सम्यक स्मृति ः स्पष्ट ज्ञानको माध्यमबाट देख्न सक्ने मानसिक योग्यता प्राप्त गर्ने प्रयास गर्नु ।
सम्यक समाधि ः जीवनमा निर्वाण अर्थात मोक्ष प्राप्त गर्नु ।

बुद्धले सदैव जीवनमा आफ्नो आचरण र व्यवहारको शुद्धिका लागि आग्रह गर्नुभएको छ । समग्रमा व्यक्तिको चरित्र निर्माणको माध्यमबाट समग्र समाजको जागरण, शान्ति, समन्वय र दुस्खको निवारणका लागि बुद्धले मार्ग प्रशस्त गर्नुभएको छ ।

विश्वविद्यालयका पाठ्यक्रमा शेक्सिपयर, प्लेटो, शुकरात, कार्ल माक्स जस्ता व्यक्तिका दर्शन र विचारले स्थान पाइरहँदा गौतमबुद्धको विचार र दर्शनको अध्ययन र अभ्यासको आवश्यकता हामीले किन महशुस गर्न सकिहरेका छैनौँ 

बुद्धको विचार यो देशका लागि मात्र नभएर वर्तमान समयमा विश्वपटलमा पनि सान्दिर्भक र अनुकरणीय बन्दै गइरहेको अवस्थामा नेपालमा बुद्धको वास्तविक ज्ञानको अभ्यास एवं अनुकरण हुन नसक्नु आँफैमा दूर्भाग्यपूर्ण विषय हो । पञ्चशीलको अभ्यास, चार आर्य सत्यको स्वीकार्यता र त्यसको निवारणका लागि अष्टाङ्गिक मार्गको जीवनभर अभ्यासको वातावरण हाम्रो समाजमा हुनु आवश्यक छ । हामीले हाम्रा देशका महापुरुषका विचारलाई भुल्दै पाश्चात्य विचार र महापुरुषलाई आफ्ना आदर्श मान्ने प्रवृत्तिले देशको मौलिक विचारलाई ग्रन्थमा सिमित गर्ने अवस्थामा त पुगिरहेका छैनौँ ? विचार गर्नु पर्ने आवश्यकता छ ।

विश्वविद्यालयका पाठ्यक्रमा शेक्सिपयर, प्लेटो, शुकरात, कार्ल माक्स जस्ता व्यक्तिका दर्शन र विचारले स्थान पाइरहँदा गौतमबुद्धको विचार र दर्शनको अध्ययन र अभ्यासको आवश्यकता हामीले किन महशुस गर्न सकिहरेका छैनौँ ? सात समुन्द्र पारिका महापुरुषलाई विश्वविद्यालयका भित्तामा झुण्ड्याइरहँदा र लाखौँ युवाका आदर्शका रूपमा परिभाषित गरिरहँदा गौतम बुद्धलाई आदर्श मानेर उनको मार्गमा हिँड्न सक्ने प्रेरणा हामीले किन दिन सकिरहेका छैनौँ ? विद्यालय तह तथा उच्च शिक्षामा बुद्धले दिएका जीवनका व्यावहारिक विषय सम्बन्धी उपदेशलाई पाठ्यक्रममा समावेश गरी पठनपाठनको वातावरण निर्माणमा हामी किन चिन्तनशील हुन सकिरहेका छैनौँ । समय समयमा गौतमबुद्ध नेपालमा जन्मिएका हुन् भनेर चिच्याइरहँदा उनका उपदेश र विचारलाई पनि समग्र नेपाली नागरिकले आफ्नो जीवनमा अभ्यास गर्नु पर्दछ भनेर किन सिकाउन सकिरहेका छैनौँ ? यस्ता अनेकौँ विषयमा हामीले चिन्तन गरेर अगाडि बढ्नु पर्ने वर्तमान समयको आवश्यकता हो ।

हामीले हाम्रो देशको विचार, महापुरुष, संस्कृति, सभ्यता र इतिहासलाई स्मरण गर्दै, उनीहरूबाट पाठ सिक्दै, उनीहरूको मार्ग र विचारलाई आफ्नो जीवनको ध्येय बनाउँदै अगाडि बढ्न सक्यौँ, सोही अनुसारको हाम्रो, शिक्षा, समाज व्यवस्था निर्माण गर्न सक्यौँ भने मात्र वास्तविक रूपमा हामी बुद्ध, पृथ्वी, व्यास र जनकका सन्ततीको रूपमा चिनिन सक्दछौँ ।
त्यसैले हामी सबैले सम्यक संकल्प गर्दै अगाडि बढौँ, बुद्धलाई नारामा होइन हाम्रो व्यवहारमा उतार्ने प्रतिबद्धता गरौँ । तब मात्र हामीले भन्दै गरेको, मान्दै गरेको र सुन्दै गरेको नेपाल बुद्धको देश हो, यो भूमि बुद्धभूमि हो भन्ने उक्ति सार्थक हुनेछ ।
बुद्ध जयन्तीको हार्दिक मंगलमय शुभकामना !